Trong ngành sản xuất và gia công cơ khí, độ chính xác của chi tiết có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và hiệu năng của sản phẩm. Trong số đó, độ đồng trục là một trong những chỉ tiêu đặc biệt quan trọng. Độ đồng trục cho biết mức độ sai lệch của trục các chi tiết trụ hoặc ống so với trục trung tâm chung, và việc duy trì độ đồng trục cao sẽ góp phần làm cho chuyển động quay được trơn tru, giảm mài mòn. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ giải thích chi tiết từ khái niệm cơ bản của độ đồng trục, sự khác biệt so với độ đồng tâm, cho đến các phương pháp đo cụ thể.
Mục lục
- Độ đồng trục là gì?
- Ký hiệu độ đồng trục
- Cách hiểu về vùng dung sai của độ đồng trục
- Cách hiểu về độ đồng trục và độ lệch trục tâm
- Sự khác biệt giữa độ đồng trục và độ đồng tâm
- Phương pháp đo độ đồng trục
- Kết luận
Độ đồng trục là gì?
Độ đồng trục là một trong các dung sai hình học, dùng để biểu thị mức độ mà trục của các chi tiết dạng trụ hoặc ống phải được gia công sao cho không bị lệch so với trục trung tâm chuẩn.
Theo tiêu chuẩn JIS, độ đồng trục được quy định như sau:
JIS B 0621-1984: Định nghĩa và biểu thị sai lệch hình học
【Định nghĩa】Độ đồng trục là giá trị thể hiện mức độ sai lệch của trục, vốn phải nằm trên cùng một đường thẳng với trục chuẩn, so với trục chuẩn đó.
【Biểu thị】Độ đồng trục của một trục so với trục chuẩn được biểu thị bằng đường kính của hình trụ hình học, đồng trục với trục chuẩn, có đường kính hình trụ nhỏ nhất và bao chứa toàn bộ trục cần đánh giá. Giá trị được ghi là độ đồng trục_mm hoặc độ đồng trục_μm.
Cần lưu ý rằng, độ đồng trục không phải là khoảng cách giữa hai trục tâm (hai trục của hai hình trụ bị lệch nhau 0.1mm không có nghĩa là độ đồng trục là 0.1. Phần này sẽ được giải thích chi tiết ở các mục sau).
Ký hiệu độ đồng trục
Đối với độ đồng trục, một trục chuẩn sẽ được thiết lập làm datum. Trên bản vẽ kỹ thuật, độ đồng trục thường được chỉ định như ví dụ minh họa ở hình bên dưới.
Cách hiểu về vùng dung sai của độ đồng trục
Như hình minh họa bên dưới, khi độ đồng trục 0.1 được chỉ định, điều đó có nghĩa là trục tâm của hình trụ này phải nằm hoàn toàn bên trong một hình trụ có đường kính φ0.1mm, hình trụ này đồng trục hoàn toàn với datum A (trục chuẩn).
Về mặt hình dung, như hình minh họa bên phải, nếu trục tâm của hình trụ được chỉ định độ đồng trục nằm gọn trong phạm vi của hình trụ đường kính 0.1mm, thì có thể kết luận rằng đạt yêu cầu độ đồng trục 0.1.
Cách hiểu về độ đồng trục và độ lệch trục tâm
Như đã đề cập trong phần định nghĩa, độ đồng trục là giá trị dung sai cho phép của độ lệch, buộc phải là giá trị độ lệch thực tế. Vì vậy, cần đặc biệt chú ý để tránh nhầm lẫn.
Trường hợp thỏa mãn độ đồng trục 0.1 thì đạt yêu cầu (OK)
Chỉ cần trục tâm của hình trụ được chỉ định độ đồng trục nằm bên trong hình trụ có đường kính 0.1mm (phạm vi cho phép) là đạt yêu cầu. Nói cách khác, độ lệch của trục tâm nhỏ hơn 0.05mm, và trục tâm vẫn giữ được mức độ song song nhất định, nằm gọn trong khung hình trụ dung sai.
Trường hợp không thỏa mãn độ đồng trục 0.1 thì không đạt (NG)
Vì phạm vi cho phép của độ đồng trục 0.1 là đường kính 0.1mm = bán kính 0.005mm. Do đó, nếu độ lệch (khoảng cách) giữa hai trục là 0.1mm, thì trục sẽ vượt ra ngoài phạm vi cho phép, và kết quả được đánh giá là NG (không đạt). Ngoài ra, cần lưu ý rằng độ song song của trục cũng phải được xem xét, vì vậy không nên đánh giá độ đồng trục chỉ dựa trên chênh lệch vị trí của trục tâm mà bỏ qua hướng và mức độ song song của trục.
Về khoảng cách giữa các tâm
Độ đồng trục không thể được xác nhận chỉ bằng cách đo khoảng cách giữa tâm của hai hình tròn tại một ví trí duy nhất.
Sự khác nhau giữa độ đồng trục và độ đồng tâm
Trong dung sai hình học, ký hiệu「độ đồng trục」và「độ đồng tâm」đều được biểu diễn bằng một ký hiệu là「◎ (hai vòng tròn đồng tâm」và cả hai đều thuộc loại sai lệch vị trí. Tuy nhiên, định nghĩa của chúng là khác nhau.
Dưới đây là phần tổng hợp về sự khác nhau giữa độ đồng trục và độ đồng tâm.
| Ký hiệu | Định nghĩa | Đối tượng đo |
Độ đồng trục  | Độ đồng trục là chỉ số cho biết trục của các chi tiết có dạng trụ tròn hoặc hình ống bị lệch bao nhiêu so với trục trung tâm chung. Chỉ tiêu này được sử dụng để đánh giá tính thẳng của trục. | Trong các chi tiết như trục hoặc ổ trục, người ta đo xem trục có nằm chính xác trên một đường thẳng hay không (không gian ba chiều – 3D).  |
| Độ đồng tâm | Độ đồng tâm là chỉ số cho biết tâm của các yếu tố hình tròn bị lệch bao nhiêu so với một điểm tâm chung. Chỉ tiêu này được dùng để đánh giá sai lệch vị trí của điểm tâm trên mặt cắt của chi tiết dạng trụ hoặc ống. | Trên「mặt cắt」của hình trụ, người ta đo xem điểm tâm bị lệch bao nhiêu (không gian hai chiều – 2D). |
Ngoài ra, xin mời bạn xem thêm bài viết chuyên đề tổng hợp về「Đo độ song song là gì? Sự khác nhau giữa độ song song và độ phẳng」
Phương pháp đo độ đồng trục
Dưới đây là phần tổng hợp về các phương pháp đo độ đồng trục.
Dưỡng đo độ lệch tâm và đồng hồ so
Khi lắp sản phẩm vào dưỡng đo độ lệch tâm, cho đầu đo tiếp xúc với đường tròn đánh giá, sau đó quay chi tiết và đo giá trị lớn nhất và nhỏ nhất. Thực hiện phép đo này lặp lại trên trục mà độ đồng trục được chỉ định, và lấy độ chênh lệch lớn nhất trong các kết quả đo đó làm giá trị độ đồng trục. Tuy nhiên, đây chỉ là phương pháp đo mang tính đơn giản.
Máy đo độ tròn, máy đo hình ảnh, máy đo tọa độ ba chiều
Ngoài ra, cũng có thể đo độ đồng trục bằng các thiết bị sau: Chế độ đo độ đồng trục của máy đo độ tròn, máy đo hình ảnh có gắn bộ phận quay có chế độ đo độ đồng trục, máy đo tọa độ ba chiều.
Trang giới thiệu các loại thiết bị kiểm tra hiện có tại Agency Assist Vietnam:
Kết luận
Độ đồng trục là một chỉ tiêu quan trọng không thể thiếu trong ngành sản xuất và gia công cơ khí. Khi duy trì độ đồng trục cao, chuyển động quay của chi tiết sẽ trở êm ái hơn, đồng thời giảm mài mòn và rung động. Việc hiểu rõ định nghĩa và phương pháp đo độ đồng trục, cũng như thực hiện quản lý chất lượng chính xác sẽ trực tiếp góp phần nâng cao hiệu suất và chất lượng sản phẩm. Ngoài ra, bằng cách phân biệt rõ ràng sự khác biệt giữa độ đồng trục và độ đồng tâm, người thiết kế và sản xuất có thể thiết lập dung sai hình học phù hợp trong quá trình thiết kế và chế tạo.
Tại Agency Assist Vietnam, chúng tôi đáp ứng việc sản xuất các chi tiết gia công cơ khí từ 1 sản phẩm đơn chiếc đến sản xuất hàng loạt. Trong quá trình đó, công tác đảm bảo chất lượng và đo kiểm kích thước chính xác được thực hiện tại Trung tâm Quản lý Chất lượng đặt tại tỉnh Tây Ninh (Long An). Nhân viên kiểm tra sẽ tiến hành kiểm tra toàn bộ các hạng mục trước khi giao hàng, nhằm cung cấp các chi tiết có chất lượng ổn định và đáng tin cậy.
Nhận báo giá gia công linh kiện tại đây!
